ПорталиX потврди дека на 20 октомври 2026 година, камион натоварен со гумени куршуми и солзавец преминал од Северна Македонија во Албанија. Истиот ден, албанските медиуми објавија дека ваква пратка влегла во земјата преку граничниот премин Ќафасан.
Транспортот е реализиран во период кога Албанија се соочува со континуирани протести, при што албанската полиција употребува солзавец и гумени куршуми против демонстрантите.
На 17 октомври, генералниот директор на албанската полиција, Скендер Хита, јавно ја потврди употребата на гумени куршуми, изјавувајќи дека полицијата користи сертифицирана опрема и дека нејзината употреба била ограничена.
Но, додека употребата на овие средства е јавно потврдена, новата пратка пристигната од Северна Македонија отвора неколку прашања на кои ПорталиX не успеа да најде одговор во јавно достапната документација.
Кој ја купил пратката од 20 октомври? Дали албанската полиција е директниот купувач или постои приватна компанија што посредувала при увозот? Колку гумени куршуми и колкаво количество солзавец биле транспортирани? Колкава е нивната вредност и, пред сè, преку каква постапка е реализирана набавката?
ICEMAK: Не ги објавуваме податоците за нашите клиенти
Во медиумските извештаи за транспортот се споменува македонската компанија ICEMAK, која се занимава со производство на муниција и опрема за полициска и воена употреба.
Според информациите објавени на нејзината официјална веб-страница, ICEMAK произведува повеќе видови муниција со гумени елементи, муниција со иритирачки гас, гранати со солзавец и друга опрема за контрола на толпи.
ПорталиX се обрати до компанијата со барање за информации во врска со испораките кон Албанија.
Во официјалниот одговор, ICEMAK наведува дека работи во согласност со законодавството на Северна Македонија, како и со меѓународните правила и санкции на Европската Унија и Обединетите нации.
Сепак, компанијата ниту директно го потврди ниту го демантираше транспортот кон Албанија.
Во одговорот испратен до ПорталиX, компанијата нагласува:
„Сите информации поврзани со нашите клиенти и деловни партнери на меѓународно ниво претставуваат строго доверливи податоци и, како такви, не се предмет на јавно објавување.“
Особено интересен е уште еден дел од одговорот:
„Производите од нашето портфолио се наменети исклучиво за употреба од страна на овластени полициски и воени единици и не се предвидени за цивилна употреба.“
Со оваа изјава, компанијата ја ограничува намената на своите производи на овластени полициски и воени структури.
Сепак, тоа не ја исклучува можноста лиценцирана приватна компанија да биде купувач или увозник, додека краен корисник да биде државна институција.
Токму тука се отвора уште една дилема: доколку пратката од 20 октомври била наменета за албанската полиција, дали е купена директно од државните институции или е обезбедена преку приватен дистрибутер?
Одговорот на ICEMAK не содржи никакви детали за идентитетот на увозникот, вредноста на договорот, количеството производи или конкретното одобрение за извоз.
Што покажуваат тендерите на албанската полиција?
ПорталиX ја провери достапната документација за јавните набавки на албанската полиција.
Од проверката произлегува дека албанските институции спроведувале јавни постапки за набавка на муниција и полициска опрема, вклучително и иритирачки супстанции што се користат за контрола на толпи.
Една од нив е постапката бр. 51, од 26 септември 2023 година, за набавка на муниција и опрема за полициска употреба.
Вкупната проценета вредност на набавката изнесувала 131 милион албански леки без ДДВ, додека само лотот за муниција имал проценета вредност од речиси 100 милиони леки.
За победник на лотот за муниција била избрана албанската компанија RO. GAT SECURITY, со понуда од 93.696.000 албански леки без ДДВ.
Постапката предвидувала рамковна спогодба со времетраење од 48 месеци.
Ова е важно бидејќи, доколку спогодбата била склучена и била во сила во октомври 2026 година, полицијата можела да реализира испораки врз основа на претходно склучен договор, без потреба од спроведување нов тендер за секоја поединечна пратка.
Сепак, во проверената документација не е идентификуван доказ што го поврзува транспортот од 20 октомври со оваа спогодба.
Друга постапка била спроведена во 2026 година, за набавка на производот OC Gas Solution, иритирачка супстанција на база на Oleoresin Capsicum, која се користи во специјалните полициски возила.
И во оваа постапка, според податоците од регистарот Albanian Files, како победник се јавува RO. GAT SECURITY, со понуда од 48.816.000 албански леки без ДДВ.
Но, OC Gas Solution не треба автоматски да се поистоветува со муницијата со солзавец или со гумените куршуми што биле транспортирани од Северна Македонија.
Во регистрите за јавни набавки е евидентирана и друга постапка на албанската полиција, со наредба бр. 42, од 29 јуни 2026 година, за набавка на полициска опрема, со предвиден фонд од над 166 милиони албански леки.
За оваа постапка, од достапните информации не е утврдена целосната листа на производи, ниту евентуална поврзаност со пратката од октомври.
Во ниту едно од проверените јавни известувања ICEMAK не е идентификувана како победник или директен снабдувач.
Но, тоа не значи дека македонската компанија не би можела да биде производител или подизведувач во синџирот на снабдување со производите набавени преку албанска компанија.
Имено, тендерската документација од 2023 година предвидува понудувачите да достават овластувања од производителите или дистрибутерите, технички каталози и документи што го идентификуваат потеклото на производите.
Оттука, името на производителот треба да биде документирано во соодветната тендерска понуда, дури и ако не се појавува во јавното известување за избор на најповолен понудувач.
Може ли муниција да се набавува без јавен тендер?
Албанското законодавство предвидува посебни постапки за јавните набавки во областа на одбраната и безбедноста.
Законот бр. 36/2020 ги утврдува правилата за овие набавки, предвидувајќи постапки за кои е задолжително јавно објавување, но и одредени исклучоци.
Членот 5 од законот предвидува можност за изземање од вообичаените постапки за одредени категории оружје, муниција и материјали наменети за оперативни цели.
За набавките поврзани со безбедноста и јавниот ред, посебни правила се утврдени и со Одлуката бр. 389/2023 на Советот на министри, која е изменета и во април 2026 година.
Ова значи дека постоењето набавка без јавно објавување не претставува автоматски прекршување на законот.
Но, таквата постапка мора да има правна основа, соодветна одлука и придружна документација.
И токму тука лежи главната дилема околу транспортот од 20 октомври.
Доколку производите биле купени од албанската полиција преку нова постапка, кој е нејзиниот број и кој е договорниот снабдувач?
Доколку набавката е реализирана врз основа на претходно склучен договор, за која рамковна спогодба станува збор?
Доколку била применета посебна постапка или некаков исклучок од обврската за јавно објавување, која институција го одобрила тоа и врз која законска основа?
Досега, ПорталиX не идентификуваше јавно достапна документација што би дала одговор на овие прашања за конкретната пратка.
Еден транспорт, повеќе неодговорени прашања
Уште еден елемент што бара разјаснување е крајната дестинација на муницијата.
ICEMAK нагласува дека нејзините производи не се наменети за цивилна употреба.
Доколку пратката од 20 октомври била увезена за полициска употреба, тогаш треба да постои документација што ги идентификува увозникот, крајниот корисник и потребните одобренија за меѓународен транспорт на овие производи.
Но, ниту идентитетот на увозникот ниту институцијата што евентуално ја примила пратката не се идентификувани преку јавно достапните документи што ги провери ПорталиX.
Не е познато ниту количеството гумени куршуми и солзавец што влегле во Албанија, нивната финансиска вредност, како и дали станува збор за претходно планирана испорака или за набавка реализирана во периодот на протестите.
Подеднакво важно е да се разјасни дали производите пристигнати на 20 октомври подоцна биле користени за време на протестите. Засега нема документирани докази што директно ја поврзуваат оваа пратка со муницијата употребена на терен.
Она што е познато е дека на 20 октомври транспорт со гумени куршуми и солзавец преминал од Северна Македонија во Албанија, додека македонската компанија со која контактираше ПорталиX одби да открие информации за своите клиенти.
Од друга страна, јавните документи покажуваат дека албанската полиција има договори и постапки за набавка на муниција и иритирачки средства, но не е докажано дека конкретната пратка е поврзана со некоја од нив.
Затоа, прашањето не е само од каде пристигнале гумените куршуми и солзавецот. Прашањето е кој ги нарачал, кој ги платил, кому му биле испорачани и преку каква постапка е реализирана набавката.
ПорталиX ќе продолжи да бара документација што би можела да ја разјасни оваа трансакција и останува отворен за објавување на ставовите и документите на институциите и компаниите што се вклучени во случајот.
